Rusça Fiillerin Mantığı ve Mastar (Yalın) Hal Yapıları

Rusça dil bilgisinde fiillerin işleyiş mantığı, Türkçeden ve diğer pek çok Avrupa dilinden farklı bir temel yapıya sahiptir. Dil sisteminde eylemler yalnızca zaman ekleriyle değil, aynı zamanda eylemin yapılış amacını ve niteliğini gösteren "görünüş" (aspekt) özellikleriyle de tanımlanırlar.

1. Rusçada Fiil Mantığı ve Görünüş Kavramı (Аспект)

Türkçede bir eylem tek bir yalın fiil kökü üzerinden tüm zamanlara göre çekimlenebilirken, Rusçada aynı anlama gelen bir eylem için genellikle iki farklı fiil bulunur. Bu durum, fiilin ifade ettiği anlamın tekrarını, sürekliliğini veya eylemin bitip bitmediğini ayırt etmek için kullanılır.

Rusçada fiiller yapısal ve anlamsal olarak iki ana gruba ayrılır:

A) Tamamlanmamış Fiiller (Несовершенный вид) → Süreç Belirtir

Zaman içinde devam eden, tekrarlanan, sıklıkla yapılan, süreç oluşturan veya alışkanlık halini almış eylemleri ifade etmek için bu gruptaki fiiller kullanılır. Eylemin kendisi, yapılış süreci ve devamlılığı ön plandadır.

Tamamlanmamış fiillerin kullanılabildiği zaman dilimleri şunlardır:

• Şimdiki Zaman: Şu an yapılmakta olan ve devam eden eylemleri anlatır.

• Geçmiş Zaman: Geçmişte başlamış, belirli bir süre devam etmiş ancak bitip bitmediği vurgulanmayan süreçleri belirtir.

• Belirsiz Gelecek Zaman: Gelecekte yapılacağı planlanan ancak kesin bir bitiş veya sonuç taahhüdü içermeyen eylemleri kapsar.

B) Tamamlanmış Fiiller (Совершенный вид) → Sonuç Belirtir

Geçmişte yapılıp tamamen bitirilmiş veya gelecekte kesin olarak yapılıp bitirilecek olan, eylemin sonuçlandırılmasını ve elde edilen neticeyi işaret eden fiillerdir. Burada önemli olan eylemin ne kadar sürdüğü değil, bir sonuca ulaşıp ulaşmadığıdır.

Tamamlanmış fiillerin kullanılabildiği zaman dilimleri şunlardır:

• Geçmiş Zaman: Yapılan eylemin kesin olarak nihayete erdiğini ve bittiğini gösterir.

• Planlanmış Gelecek Zaman: Gelecekte kesin olarak gerçekleştirilecek ve bitirilecek olan net eylemleri ifade eder.

Önemli Kural: Tamamlanmış fiiller bitmişlik ve netice bildirdiği için bu gruptaki fiillerin Şimdiki Zaman çekimi kesinlikle yoktur.

2. Tamamlanmış Fiillerin Yapısal Oluşum Biçimleri

Süreç bildiren bir fiili, sonuç bildiren bir forma sokmak için dil bilgisinde üç temel yapısal yöntem uygulanır:

• Ön Ek Yardımıyla Oluşturma: Tamamlanmamış bir fiilin başlangıcına belirli ön ekler (-ПО, -ПРО, -НА, -С, -В, -ВЫ, -У, -ПРИ vb.) getirilerek fiil tamamlanmış hale dönüştürülür.

• Kök veya Son Ek Değişikliğiyle Oluşturma: Fiil kökündeki bazı harfler veya fiilin mastar ekinden önce gelen son ekler değiştirilerek süreç bildiren yapı sonuç bildiren yapıya dönüştürülür.

• Tamamen Farklı Sözcüklerle Oluşturma (Kuralsızlar): Bazı istisnai eylemlerde, tamamlanmamış ve tamamlanmış formlar birbirine hiç benzemeyen iki ayrı kelime kökünden meydana gelir.

3. Rusçada Fiillerin Mastar (Yalın) Hal Ekleri

Türkçede fiillerin sözlükteki yalın (mastar) hali -mek / -mak ekleriyle sağlanırken, Rusçada fiiller mastar durumundayken kelime sonunda belirli harf kombinasyonları taşırlar. Bu ekler, fiillerin ileride göreceğimiz şimdiki, geçmiş veya gelecek zaman çekim gruplarını da doğrudan belirler.

Rusça fiillerin yalın hal bitişleri ve bu bitişlerin dil bilgisindeki tipik işlevleri şu şekildedir:

• -АТЬ Bitişi: Genellikle 1. grup kurallı fiillerde görülür. Çekim esnasında bazı harf değişimlerine uğrayabilen veya kuralsız çekimlenebilen eylemleri de içinde barındırır.

• -ЯТЬ Bitişi: Çoğunlukla 1. grup kurallı çekim sistemine tabi olan ve bazı kuralsız fiilleri içeren yalın hal bitişidir.

• -ИТЬ Bitişi: Genellikle 2. grup kurallı fiillerin temelini oluşturur. Çekim esnasında köke л harfi alan veya kök harfi değişimine uğrayan fiiller bu gruptadır.

• -ЕТЬ Bitişi: Eylemin türüne ve kök yapısına bağlı olarak hem 1. grup hem de 2. grup kurallı çekim sisteminde yer alabilen, harf değişken fiil gruplarını içerir.

• -ТИ Bitişi: Genellikle 1. grup çekim sistemine dahil olan ve fiziksel yer değiştirmeyi ifade eden hareket bildiren fiillerde karşımıza çıkan özel bir mastar ekidir.

• -ЧЬ Bitişi: Genellikle kökünde г veya ж harfi barındıran, çekim esnasında bu harflerin sertleşip yumuşamasıyla harf değişimi yaşayan 1. grup fiillerin bitişidir.

• -СЯ Bitişi: Eylemin özneye geri döndüğünü gösteren dönüşlü fiillerin (öznenin işi kendi kendine yapması durumu) mastar ekidir. Hem 1. grup hem de 2. grup fiillerin arkasına eklenerek çalışabilir.